Mültekâ Tercümesi Kelime Manalı (Süt emme bahsine kadar)

Mülteka’l-Ebhur, Osmanlı âlimi ve fakihlerinden Ä°brahim el-Halebi’nin el-Muhtâr, Kenzü’d-Dekâ’ik ve el-Vikâye ile birlikte dördüncü asır Hanefî muhtasar geleneÄŸini en iyi ÅŸekilde yansıtan Ahmed b. Muhammed el-Kudûrî’nin el-Muhtasar’ını esas almak suretiyle kaleme aldığı güzide eseridir. Bu kıymetli eser yazıldığı günden günümüze deÄŸin çok ilgi görmüş okunmuÅŸ ve okutulmuÅŸtur.

MÜTÛN-İ ERBAA

Hanefi mezhebinde mütûn-i erbaa olarak bilinen müteahhirun devri Hanefî âlimleri arasında meşhur olan dört güzide eser vardır. Bunlar:

• Abdullah b. Mahmûd el-Mevsılî (ö. 683/1284) tarafından kaleme alınan “el-Muhtâr” adlı eseridir. Ebû Hanîfe’nin görüşleri esas alınarak yazılmış bir muhtasardır. Yine müellifi tarafından “el-Ä°htiyâr li-Ta‘lili'l-Muhtâr” adıyla ÅŸerh edilmiÅŸtir.
• Ebü’l-Berekât en-Nesefî (ö. 710/1310) tarafından kaleme alınan “Kenzü’d-Dekâ’ik” adlı eseridir. Ãœzerine 30 civarında ÅŸerh yapılmıştır. En meÅŸhur ÅŸerhleri şöyledir:
• Tebyînü’l-Hakâ’ik -Fahreddin Osman b. Ali ez-zeyla‘î (ö. 743/1342).
• Remzü’l-Hakâ’ik -Bedrüddin el-Aynî (ö. 855/1451).
• Mustahlasu’l-Hakâ’ik -Ebü’l-Kâsım es-Semerkandî (ö. 888/1483’ten sonra).
• el-Bahru’r-Râ’ik -Zeynüddin Ä°bn Nüceym (ö. 970/1563).
• Åžerhu Kenzi’d-Dekâ’ik -Molla Miskîn (ö. 954/1547).
• Muzafferüddin Ä°bnü’s-Sââtî (ö. 694/1295) tarafından kaleme alınan “Mecma‘u’l-Bahreyn” adlı eseridir. Kudûrî’nin el-Muhtasarı ile Ebû Hafs Necmeddin en-Nesefî’nin el-Manzûmetü'n-Nesefiyye’si esas alınarak telif edilmiÅŸtir.
• Tâcüşşerîa (Burhânüşşerîa) (ö. 709/1309) tarafından kaleme alınan “Vikâyetü’r-Rivâye” adlı eseridir. Tâc’ın torunu SadrüşşerîaVikâye’yi ihtisar edip en-Nukâye adıyla yeni bir eser yazmıştır. Molla Aliyyü’l-Kârî, Nukâye’yi Fethu Bâbi’l-Ä°nâye adıyla ÅŸerh etmiÅŸtir.

ÖZETLE MÃœLTEKA’L-EBHUR ESERÄ°

Önemle ÅŸunu belirtelim ki, Hanefî mezhebi tarihinde “Mütûn-i Erbaa” olarak bilinen müteahhirîn devri Hanefî âlimleri arasında meÅŸhur olan dört eser vardır. Bunlar, sekizinci yüzyılın başından itibaren gerek fıkıh eÄŸitimi gerekse fetva ve kazâ faaliyetlerinin temel metinleri olarak kabul edilmiÅŸtir.

• el-Muhtâr -Abdullah b. Mahmûd el-Mevsılî (ö. 683/1284).
• Kenzü’d-Dekâ’ik -Ebü’l-Berekât en-Nesefî (ö. 710/1310).
• Vikâyetü’r-Rivâye -Burhânüşşerîa (ö. 709/1309).
• Mecma‘u’l-Bahreyn -Muzafferüddin Ä°bnü’s-Sââtî (ö. 694/1295).

Mülteka’l-Ebhur, Ä°brahim el-Halebi Rahimehüllâh’ın mütûn-i erbaa denilen Kudûrî’nin el-Muhtasar’ı ile el-Muhtâr, Kenzü’d-Dekâ’ik ve el-Vikâye gibi Hanefî fıkhının meÅŸhur metinlerini süzerek kaleme aldığı en meÅŸhur eseridir. 17.000’den fazla fıkhî meseleyi ihtiva eden Mülteka’l-Ebhur, Osmanlı medreselerinde ders kitabı olarak okutulmuÅŸ, aynı zamanda kadıların ve müftülerin baÅŸvuru kaynaklarından birini teÅŸkil etmiÅŸtir. Mülteka’l-Ebhur, Molla Hüsrev’in Dürerü’l-Hükkâm’ı ile birlikte Osmanlı Devleti’nin yarı resmî hukuk külliyatı niteliÄŸini taşıyan eser birçok defa basılmış olup üzerine elliden fazla ÅŸerh yazılmıştır.

MÃœLTEKA’L-EBHUR ÃœZERÄ°NE YAPILAN BAZI ÅžERHLER

Mülteka’l-Ebhur Ã¼zerine müellifi Ä°brahim el-Halebî daha hayattayken birçok ÅŸerh yazılmıştır. Müellifin talebesi Süleyman b. Ali el-Karamânî’nin günümüze ulaÅŸmayan ÅŸerhi, Mültekâ ÅŸerhlerinin ilkidir. Mekke’den Kırım’a, Filibe’den Kahire’ye kadar Osmanlı coÄŸrafyasının hemen her yerinde Mültekâ üzerine ÅŸerh yazılmıştır.

1. Mecrâ (Ceryü)’l-Enhur ‘alâ Mülteka’l-Ebhur -Nûreddin Mahmûd b. Berekât ed-DımaÅŸkî el-Bâkânî (ö. 1003/1594).
2. Ferâ’idü Mülteka’l-Ebhur -Ä°smâil b. Sinâneddin Sivâsî (ö. 1047/1637).
3. Halîcü’l-Bihâr-Kasapzâde Muhammed b. Ä°brâhim.
4. Gavvâsü’l-Bihâr-Dervîş Muhammed b. Ahmed er-Rûmî.
5. Câmi‘u’n-Nukûl ve Lâmi‘u’l-‘Ukûl -Mustafa b. Ömer Ãœsküdârî (ö. 1093/1682).
6. Åžerhu’l-Mültekâ-Muhammed b. Muhammed el-Halebî (ö. 1104/1693).
7. Ä°zhâru Ferâ’idi’l-Ebhur (ve ÃŽzâhu Fevâ’idi’l-Enhur) fî Åžerhi Mülteka’l-Ebhur -Halîl b. Resûl Sinobî Akçaçamî (ö. 1075/1664).
8. Mecma‘u’l-Enhur fî Åžerhi Mülteka’l-Ebhur -Åžeyhîzâde Abdurrahman.
9. ed-Dürrü’l-Müntekâ fî Åžerhi’l-Mültekâ –Haskefî.
10. el-‘Atâ’ fî Åžerhi’l-Mültekâ -Hisâlî Abdurrahman Çelebi.
11. Nûru’t-Tukâ Åžerhu’l-Mültekâ-Ali b. Åžerefeddin ed-Dimyâtî ez-Zarîfî (ö. 1110/1698).
12. Ä°ksîru’t-Tukâ fî Tahrîri’l-Mültekâ -Sun‘ullah b. Sun‘ullah el-Halebî.
13. Zâdü’l-‘Ukbâ fî Åžerhi’l-Mültekâ -Abdünnâfi‘ b. Sâlim Kırîmî.
14. Mühtedi’l-Enhur ilâ Mülteka’l-Ebhur -Vahdetî Osman b. Abdullah Cel-vetî Edirnevî (ö. 1130/1718).
15. el-Mu‘âdil-Sarı Ahmedefendizâde Abdürrahim b. Ebû Bekir el-Meslüv el-Mar‘aşî (ö. 1149/1736).
16. Kâşifü’l-Enhur fî Åžerhi Mülteka’l-Ebhur –Muhammed b. Yûsuf (ö. 1170/1757).
17. Kemâlü’d-Dirâye fî Cem‘i’r-Rivâye-Mevlânâ Mehmed Ä°zmirî.
18. Åžerhu’l-Mültekâ -Muhammed b. Rüşdî b. Mahmûd.
19. Kifâyetü’l-‘Ukûl ve’n-Nukûl - Mehmed Hafîd Efendi.
20. Müntehe’l-Ebhur fî Åžerhi Mülteka’l-Ebhur-Nûh b. Halîl b. Sâlim.
21. Müntehe’l-Enhur Åžerhu Mülteka’l-Ebhur-Åžah Mehmed.
22. Câmi‘u’ÅŸ-Şürûh -Ahmed b. Ä°brâhim A‘reczâde el-Celvetî el-Kastamonî.
23. Dürrü’l-Bihâr ve Künûzü’l-Ahyâr -Hasan b. Ali Kayserî (Hatîb Battâl).
24. MenbaÊ¿u’l-Enhur-Åžeyhülislâm DebbaÄŸzâde Mehmed Efendi.
25. Muvazzıhu Mülteka’l-Ebhur -Gelibolu müftüsü Süleyman b. Mustafa.
26. Åžerhu Mülteka’l-Ebhur -Murtazâ b. Halîl Bozkırî.
27. Åžerhu’l-Mültekâ -Ayşî Mehmed Efendi.

MÃœLTEKA’L-EBHUR’UN MÃœELLÄ°FÄ° Ä°BRAHÄ°M EL-HALEBÄ° (ö. 956/1549)

Osmanlı’nın mümtaz âlimlerinden ve fakihlerinden biri olan Ä°brahim el-Halebi Rahimehüllâh (doÄŸum tarihi kesin olmamakla beraber) Haleb’te doÄŸmuÅŸtur. Ä°lk dönemlerinde bir sanatla meÅŸgulken gördüğü bir rüya üzerine ilme yönelmiÅŸtir. Temel eÄŸitimini Haleb’te görmüş yanı sıra Åžam’da da bazı âlimlerden ders almıştır.

Ä°lmi KimliÄŸi

Ä°brahim el-Halebi baÅŸlangıçta Kahire’ye giderek yedi sene kadar akli ilimleri tahsil etmiÅŸ ve Haleb’e dönmüştür. Sonrasında kendisine ilim okumaktan maksadın nakli ilimleri tahsil etmek olduÄŸu söylenmiÅŸ bunun üzerine Åžam yoluyla Hicaza gitmeye karar vermiÅŸtir. Åžam’a gelince Ebü’l-Mevâhib b. Abdülbâkî, Ä°lyâs el-Kürdî, Muhammed Habbâl, Åžihâbüddîn Ahmed el-Gazzî gibi âlimlerden okumuÅŸtur. Ayrıca tasavvuf yolunda ise Abdülganî Nablüsî Rahimehüllâh’tan istifade etmiÅŸtir.  Sonraları Hicaz yolculuÄŸuna devam ederek Mekke-i Mükerreme’ye varmış ve orada bulunan ilim erbabından da istifade etmiÅŸtir. Ä°brahim el-Halebi Rahimehüllâh, Mekke-i Mükerreme’de nakli ilmini de tamamladıktan sonra tekrar Kahire’ye dönmüş ve orada bulunan Hanefî mezhebinin büyük âlimlerinden Seyyid Ali ed-Darîr’den ilmi çalışmasını devam ettirmiÅŸ ve çokça istifade etmiÅŸtir. Aynı zamanda bu büyük âlimin ders vermede yardımcısı ve vekili olmuÅŸtur. Ayrıca Kahire’de Åžeyh Mûsâ el-Hanefî, Åžeyh Süleymân el-Mansûrî, Åžeyh Sâlim en-Nefrâvî, Ahmed b. Abdülmün‘im ed-Demenhûrî, Ali Ä°mâdî, Muhammed b. Yûsuf, Mensûr el-Menûfî gibi âlimlerden de istifade ederek bir çoÄŸundan icâzet almıştır. Zahiri ve batıni ilmini ikmal ettikten sonra bir müddet tedris faaliyetin te bulunan Ä°brahim el-Halebi Rahimehüllâh, yüksek ilmi ve üstün ÅŸahsiyeti sebebiyle kısa bir süre içerisinde çok geniÅŸ ders halkası kurmuÅŸ ve birçok talebe yetiÅŸtirmiÅŸtir. Ä°cazet aldıktan sonra tedrisat döneminde ilk okuttuÄŸu kitap “Dürrü’l-Muhtâr” kitabı olup, yanı sıra “Hidâye” ve baÅŸka kitapları da okutmuÅŸtur.

İstanbul Hayatı

Ä°lmi, zekâsı ve ifadesinin kuvvetliliÄŸi sebebi ile kısa sürede meÅŸhur olan Ä°brahim el-Halebi, bir müddet talebe yetiÅŸtirdikten sonra 906 (1500) yılı civarında Ä°stanbul’a gelerek yerleÅŸmiÅŸtir. Burada çeÅŸitli camilerde imamlık ve tedris faaliyeti yaptıktan sonra Fâtih Camii’ne imam olmuÅŸ ve ilmi faaliyeti burada da devam ettirmiÅŸtir. Aynı ÅŸekilde Sultan Selîm ve Ayasofya Câmii medreselerinde ve Süleymaniye Medresesi’nde de dersler vermiÅŸtir.

Vefatı (ö. 956/1549)

Ä°brahim el-Halebi Rahimehüllâh, son derece mütevazi bir hayat sürmüş, yumuÅŸak huyluluÄŸu ve nezaketiyle tanınmıştır. Hemen hemen bütün zamanını ibadete ve ilme adamış, ilmi kiÅŸiliÄŸi olarak özellikle fıkıh, tefsir, kıraat ve hadiste otorite kabul edilmiÅŸtir. Ä°stanbul da bulunduÄŸu zaman zarfında Åžeyhülislâmlık ve Kadı askerlik makamlarına gelecek zatların da bulunduÄŸu birçok âlime-ilim erbabına hocalık yapmıştır. Ömrünün sonlarına doÄŸru, yaşı ilerlemiÅŸ ve bünyesi de zayıflamış olmasına raÄŸmen, ilme olan düşkünlüğünden dolayı gece-gündüz kitap mütalaa etmiÅŸ ve teliflerde bulunmuÅŸtur. Son söz olarak; Ä°brahim el-Halebi Rahimehüllâh, Sâdî Çelebi’nin Fatih’te yaptırdığı Dârülkurrâ’ya müderris olarak tayin edildiÄŸi görevinde iken doksan küsur yaÅŸlarında vefat etmiÅŸ ve Edirnekapı Mezarlığı’na defnedilmiÅŸtir. Allah Teâlâ Rahmet Etsin, Fakihlerle HaÅŸreylesin Âmin.

GÃœZÄ°DE ESERLERÄ°

İbrahim el-Halebi Rahimehüllâh, birçok eser kaleme almış olup risâlelerinin çoğu kendi zamanında tartışma konusu edilen meselelerle alakalıdır.

1. Mülteka’l-Ebhur.
2. Halebi Kebir (Gunyetü’l-Mütemellî fîŞerhi Münyeti’l-Musallî).
3. Halebi Sagir (Muhtasaru Gunyeti’l-Mütemellî).
4. Ni‘metü’z-Zerî‘a fî Nusreti’ÅŸ-Åžerî‘
5. er-Rahs ve’l-Vaks li-Müstehilli’r-Raks.
6. el-Kıyâm ‘Ä°nde Zikri Vilâdeti Resûlillâ
7. Risâle fi’r-Red ‘alâ men Ä°‘tekade Ä°slâme Â
8. Åžerhu’l-Ebyâ
9. el-Hilyetü’ÅŸ-Åžerî
10. Nazmü Sîreti’n-Nebî ve Åž
11. Tesfîhü’l-Gabî fî Tenzîhi (Tebri’eti) Ä°bn ‘Arabî.
12. Risâle fî Hakkı Ebevey Nebiyyinâ ‘Aleyhi’s-Selâ
13. Muhtasarü’l-Cevâhiri’l-Mudıyye fî Tabakâti’l-Hanefiyye.
14. Muhtasaru Fetâvâyı Tatarhâniyye (el-Müntehab mine’l-Fetâva’t-Tatarhâniyye, el-Fevâ’idü’l-Müntehabe mine’l-Fetâva’t-Tatarhâniyye).
15. Risâletü’l-Himmesa.
16. Risâle fi’l-Mesh.
17. Kitâbü Fusûli’l-Erba‘î
18. Åžerhu’l-Kasî
19. Ta‘lîkât ‘ale’l-Hidâ
20. Ta‘lîkât ‘ale’l-Islâh ve’l-ÃŽzâh.

Mülteka’l-Ebhur Eserinin Hazırlanış Åžekli

• Dakik bir ÅŸekilde Türkçe tercümesi yapıldı.
• Enfes nakiller ve izahlar yapıldı.
• Âyet-i kerimelerin referansı yapıldı.
• Hadis-i ÅŸeriflerin tahricleri yapıldı.